Bhagavad Gita: अध्याय 10, श्लोक 16-17

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतय: |
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि || 16||
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् |
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया || 17||

वक्तुम् वर्णन करना; अर्हसि-कृपा करे; अशेषेण–पूर्णरूप से; दिव्याः-अलौकिक; हि-वास्तव में; आत्म-तुम्हारा अपना; विभूतयः-ऐश्वर्य; याभि:-जिनके द्वारा; विभूतिभिः-ऐश्वर्य से; लोकान्–समस्त लोकों को; इमान्–इन; त्वम्-आप; व्याप्य-व्याप्त होकर; तिष्ठसि स्थित हैं। कथम्-कैसे; विद्याम् अहम्-मैं जान सकूँ; योगिन्-योगमाया के स्वामी; त्वाम्-आपको; सदा-सदैव; परिचिन्तयन-चिन्तन करना; केषु-किस; च-भी; भावेषु-रूपों मे; चिन्त्य:असि-आपका चिन्तन कर; भगवन्-परम सत्ता; मया मेरे द्वारा।

अनुवाद

BG 10.16-17: प्रभु कृपया विस्तारपूर्वक मुझे अपने दिव्य ऐश्वर्यों से अवगत कराएँ जिनके द्वारा आप समस्त संसार में व्याप्त होकर उनमें रहते हो। हे योग के परम स्वामी! मैं आपको अच्छे से कैसे जान सकता हूँ और कैसे आपका मधुर चिन्तन कर सकता हूँ। हे परम पुरुषोत्तम भगवान! ध्यानावस्था के दौरान मैं किन-किन रूपों में आपका स्मरण कर सकता हूँ।

भाष्य

इस श्लोक में योग का उल्लेख योगमाया अर्थात् भगवान की दिव्य शक्ति के रूप में किया गया है और योगी का तात्पर्य योगमाया के स्वामी से है। यहाँ अर्जुन जान चुका है कि श्रीकृष्ण ही भगवान हैं। उत्सुकतावश अब वह यह जानना चाहता है कि सृष्टि में व्याप्त श्रीकृष्ण की विभूतियाँ अर्थात् उनका अलौकिक और भव्य ऐश्वर्य जिनका पहले कभी भी और कहीं वर्णन नहीं किया गया है, उन सभी विभूतियों को श्रीकृष्ण कैसे अन्य प्रकार से प्रकट करते हैं? अर्जुन समस्त सृष्टि के परम नियन्ता श्रीकृष्ण की महानता और सर्वोपरि प्रतिष्ठा के संबंध में सुनना चाहता है। वह कहता है, "मैं आपकी दिव्य महिमा को जानने की जिज्ञासा कर रहा हूँ ताकि मैं दृढ़तापूर्वक आपकी भक्ति करने में समर्थ हो सकूँ। लेकिन आपकी कृपा के बिना आपके स्वरूप को समझना असंभव है। इसलिए कृपया अपनी महिमा प्रकट करो जिससे मैं आपको समझ सकूँ।"

Bookmark this Verse

Sign in to save your favorite verses.

Add a Note
Swami Mukundananda
10. विभूति योग

किसी भी श्लोक पर तुरंत जाएँ

जिस ज्ञान की आप खोज कर रहे हैं, सीधे वहाँ पहुँचें

Book with feather

अपनी गीता प्राप्त करें

Bhagavad Gita — The Song of God भगवद्गीता
The Song of God
Order Now
Bhagavad Gita for Everyday Living Bhagavad Gita for
Everyday Living
Order Now

जुड़े रहें!

आज का श्लोक

पवित्र भगवद्गीता के शाश्वत प्रेरणादायक ज्ञान से अपना दिन शुरू करें, जो सीधे आपके ईमेल पर पहुँचे!

"धन्यवाद! हमने आपको ईमेल लिस्ट में जोड़ लिया है।

Get Your Own Gita
Bhagavad Gita — The Song of God

भगवद्गीता
The Song of God

Order Now
Bhagavad Gita for Everyday Living

Bhagavad Gita for Everyday Living

Order Now
What's New in
Holy Bhagavad Gita
  • Redesigned home, verse, and chapters pages
  • Personal accounts — sign in with email, phone, or Google
  • Bookmark verses and save notes on any verse
  • Track your reading progress across all 18 chapters
  • Quick-jump to any verse
  • Full site now available in all 6 languages
  • Overall visual polish and consistency